MAKALELERİMİZ

ŞEMA TERAPİ

ŞEMA TERAPİ

     Şema Terapi Modeli Jeffrey Young tarafından geliştirilen, erken dönem yaşantıları ve ergenlikte yaşanan durumların yetişkinliğe yansıması ile ilgilenen bir terapi yaklaşımıdır. Kökenini Bilişsel Davranışçı Terapi’den (BDT) alan Şema Terapi Modeli diğer yaklaşımlardan da beslenerek bütüncül bir yaklaşım sergilemektedir. BDT’den farklı olarak Şema Terapi Modeli ‘sorunlu duygular, çocukluk dönemi meseleleri ve terapötik ilişki’ konularında daha yoğun çalışmaktadır. Kişilik bozuklukları ve dirençli vakaları çözümlemeyi hedef alan Şema Terapi Modeli zamanla diğer psikolojik alanlara da yayılmış olup, bireysel, grup ve çift terapisi alanlarında da kullanılmaktadır.

     Kendimizi ve dünyayı algılarken kullandığımız, hayatımıza yön veren, olumlu veya olumsuz temel inançlara şema denir. Yaşanan olaylara karşı verdiğimiz tepkiler, oluşan duygu ve düşünceler genellikle şemaların sonucudur. İnsan şeması, hayvan şeması, film şeması, meslek şeması gibi birçok bireysel şemamız bulunmaktadır. İhtiyaç halinde otomatik bir biçimde devreye girmektedirler.

Şema Terapide Temel Kavramlar

  1. Erken Dönem Uyumsuz Şemalar
  2. Şema Alanları  
  3. Şema Modları
  1. Erken Dönem Uyumsuz Şemalar

     Çocukluk veya ergenlik döneminde ortaya çıkan, yaşam boyu gelişen yıkıcı duygusal ve bilişsel kalıplardır. Bireyin kendisi ve çevresi ile ilişkilerinde işlevselliği bozucu etkileri olabilmektedir. Çocuğun gereksinimlerinin az veya aşırı derecede karşılanması, çocuğun mizacı veya aldığı modellemeler şemaları geliştirmekte ve desteklemektedir.

  1. Şema Alanları

     Şemalar erken dönemde karşılanmayan ihtiyaçlar sonucunda meydana çıkmaktadır. Sınıflandırılması şu şekildedir:

  1. Kopukluk ve reddedilme
  2. Zedelenmiş özerklik ve başarısızlık
  3. Zedelenmiş sınırlar
  4. Başkalarına yönelimlilik
  5. Aşırı uyarılma/ketlenme

 

  1. Kopukluk ve Reddedilme Alanı

     Bu şemalara sahip olan kişiler bağlanma temelli problemlerle kendini göstermektedir. Çocuğun ihtiyaçları yetersiz veya dengesiz karşılandığında, çocuk bakıcıyı güvensiz olarak etiketlemekte ve terk edileceğine dair şema geliştirmektedir. Başkalarından zarar göreceğine ve kandırılacağına dair bir inanç oluşmaktadır. İhtiyaçların yeteri kadar karşılanmaması sonucunda çocuk kendisini istenmeyen, değersiz ve sevilmeye layık olmayan biri olarak nitelendirmektedir. İleri dönem yaşantılarında birey kendini soyutlamakta ve topluluklarca ait olma duygusunu hissetmekte problemler yaşayabilmektedir.

  1. Zedelenmiş Özerklik ve Başarısızlık

     Bu şemalara sahip olan kişiler bağımsız olarak alınan kararların ilişkisel bozukluklara yol açabileceğinden korkmaktadırlar. Bu bireyler kendilerini çaresiz hissederler ve başkalarından yardım almadan sorumlulukların üstesinden gelemeyeceklerine dair bir inançları vardır. Genel bir kaygıya sahip olmalarının yanı sıra, kendilerini diğer insanlara oranla daha az zeki, başarılı hissedebilmektedirler. Bu bireyler önem verilen kişiyle aşırı yakınlık kurma, duygusal bağ geliştirme durumlarına karşın bireyselleşmekte zorlanmaktadır.

  1. Zedelenmiş Sınırlar

     Bu şemalara sahip olan kişilerin çocukluk dönemlerinde sınır problemli, sorumluluk verilmeyen, aşırı serbest yetiştirilen ve olağan düzeydeki rahatsızlıklara bile dayanıksızlıkla yaklaşan ailelerde yetiştiği düşünülmektedir. İşbirliği yapmada zorlanma, başkalarının haklarına saygı göstermede güçlük, gerçekçi hedefler belirleyememe gibi durumlar görülebilmektedir. Bu bireyler sınırlandırılmaktan hoşlanmamakta ve kendilerini aşırı özel görmektedirler. Kendilerini kontrol etmekte zorluklar görülebilmektedir.

  1. Başkalarına Yönelimlilik

     Bu şemalara sahip olan kişilerin çocukluk dönemlerinde duygu ve ihtiyaçlarını ifade etmesinin doğal olduğu inancı geliştirilmemiştir. Birey taleplerine karşı bencillik hissi ile dolar ve utanç ve suçluluk duyguları oluşur. Birey ihtiyaçlarını karşılamak için kendinden çok diğerlerinin duygu ve düşüncelerine yönelim göstermektedir.Aşırı Uyarılma/Ketlenme

     Bu şemalar pekiştirme veya model alma yolları ile edinilmiş olabilmektedir. Bireyde olumsuz sonuç beklentisi oluşabilmekte veya duygularını değersiz ve saçma olarak görebilmektedir. Bunun yanı sıra birey eleştirilerden kaçınmak adına mükemmelliyetçi kimlik geliştirebilmektedir. Bu bireyler kendileri de dahil olmak üzere yapılan hatalar karşısında cezalandırmaları gerektiğine dair güçlü inanç geliştirmişlerdir ve hataları unutmakta zorluk çekmektedirler.

  1. Şema Modları

     Şema modu kişinin içinde bulunduğu duruma göre aktif olan şemasını ifade etmektedir. Bazıları etkin, bazıları ise uyku modunda olarak düşünülebilir. Bireylerde İşlevsel Olmayan Çocuk Modları, Ebeveyn Modları, Başa Çıkma Modları gibi modların yanı sıra Mutlu Çocuk ve Sağlıklı Yetişkin gibi olumlu modlar bulunmaktadır.

Şema Terapi Süreci Nasıl İlerler?

     İlk evrede şema terapi eğitimlerinden geçmiş bir psikolog şemaları tespit eder. Şemaların kökenini anlamak adına, erken dönem yaşantılarını danışana fark ettirmek için çaba gösterir. Terapistin amacı; danışanın sağlıklı bakış açısı geliştirmesi, şemalarından kaynaklı endişe ve olumsuz duygudurumlarını alt düzeye indirgemesi, tekrarlayan sağlıksız davranış örüntülerinden sağlıklı davranış sürecine geçmesidir. Süreçte danışanı Şema Terapi Modeli hakkında bilgilendirir. Değerlendirme sürecinin ardından psikolog, danışanına uygun müdahale yöntemini seçer. Bunlar; BDT müdahaleleri, Duygu Odaklı müdahaleler veya Terapötik İlişkiye dayalı müdahaleler olabilmektedir.

 

 

 

 

                                                                                                    Psk. Dn. Aycan SEVİMLİ